Ky përmbajtje është vetëm për Abonentët
Misteri që rrethon zhdukjen e një sasie të konsiderueshme të uraniumit të pasuruar në Iran ka rikthyer në qendër të vëmendjes ndërkombëtare tensionet rreth programit bërthamor iranian. Pas bombardimeve të objektivave bërthamore iraniane me bomba amerikane GBU-57, vëzhguesit ndërkombëtarë kanë ngritur alarmin: ku ndodhet tani uraniumi i pasuruar deri në 60%?
Lëvizjet e dyshimta dhe pyetjet pa përgjigje
Pamjet satelitore, të realizuara në ditët përreth sulmeve, kanë dokumentuar lëvizje intensive të kamionëve në afërsi të objektit bërthamor të Fordow – një nga tre qendrat kryesore të pasurimit të uraniumit në Iran. Sipas disa ekspertëve ndërkombëtarë, ekziston mundësia që materiali të jetë zhvendosur në një tjetër strukturë, ndoshta në objektin më të ri në Isfahan. Megjithatë, transportimi i uraniumit nuk është proces i thjeshtë apo i fshehshëm, çka e bën këtë çështje edhe më të ndërlikuar.
Agjencia Ndërkombëtare për Energjinë Atomike (AIEA), nën drejtimin e Rafael Grossi, ka konfirmuar se është informuar nga autoritetet iraniane për “masa mbrojtëse” të ndërmarra ndaj uraniumit të pasuruar – një formulim i vagullt që lë më shumë dyshime sesa sqarime. Grossi e ka cilësuar kthimin e inspektorëve ndërkombëtarë në këto objekte si “prioritetin numër një”.
Çfarë dihet me siguri?
Iranit i njihen tre objekte të mëdha bërthamore – të cilat nuk duhen ngatërruar me termocentralet për prodhimin e energjisë elektrike apo objektet për prodhimin e armëve. Fordow, objektivi më i diskutueshëm, ndodhet rreth 100 km në jugperëndim të Teheranit dhe përmban centrifuga që pasurojnë uraniumin në nivele të larta, deri në 60%. Për krahasim, objektet në Natanz pasurojnë uraniumin vetëm deri në 5%, çka është brenda kufijve të një programi bërthamor civil, të lejuar nga Traktati për Mospërhapjen e Armëve Bërthamore (NPT), të cilin Irani e ka nënshkruar.
Fordow është veçanërisht i ndjeshëm, jo vetëm për nivelin e pasurimit, por edhe për vendndodhjen e tij në thellësi të tokës. Ekspertë kinezë kanë shprehur skepticizëm mbi efektivitetin e bombave GBU-57, të cilat arrijnë në një thellësi deri në 60 metra, ndërkohë që Fordow thuhet se ndodhet në një thellësi prej rreth 90 metrash.
Ambiciet bërthamore dhe sfida diplomatike
Që prej fillimit të viteve 2000, bashkësia ndërkombëtare e ka ndjekur me shqetësim zhvillimin e programit bërthamor iranian, i cili, sipas shumë analistëve, synon ndërtimin e një kapaciteti ushtarak. Megjithëse zyrtarisht Irani ka mohuar ambicie të tilla, historiku i ndërprerjeve të bashkëpunimit me AIEA-n dhe retorika politike e regjimit të Khamenei-t kanë shtuar dyshimet për një axhendë të fshehtë.
Roli i AIEA dhe e ardhmja e inspektimeve
Për momentin, e vetmja strukturë me kapacitet për të sqaruar këtë situatë mbetet AIEA, e cila pritet të vlerësojë nga afër dëmet në objektet iraniane dhe të sqarojë fatin e uraniumit të pasuruar. Megjithatë, klima e mungesës së transparencës, mungesa e bashkëpunimit të plotë nga autoritetet iraniane dhe përzierja mes gjuhës propagandistike dhe asaj diplomatike e bëjnë detyrën e AIEA-s më të vështirë se kurrë.
Siç ndodhi edhe pas sulmeve ruse në centralet bërthamore të Ukrainës, ekspertët ndërkombëtarë duhet të zbulojnë jo vetëm dëmet fizike, por edhe të deshifrojnë qëllimet politike që fshihen pas çdo veprimi teknik.
Konkluzion
Zhdukja misterioze e uraniumit të pasuruar të Iranit mbetet një çështje e hapur dhe thellësisht e rrezikshme. Në një kohë kur bota përballet me kriza të shumta të sigurisë, rritja e pasigurisë në lidhje me një prej vendeve me potencial bërthamor ngre alarmin për një destabilizim më të gjerë në Lindjen e Mesme dhe më tej.
Bashkësia ndërkombëtare dhe organizmat e specializuara duhet të veprojnë shpejt dhe me vendosmëri për të rikthyer kontrollin dhe transparencën në një prej dosjeve më të ndjeshme të dekadës së fundit.
